μήνυμα

μήνυμα

Παρασκευή, 24 Αυγούστου 2018

Πρωτοπρεσβύτερος Θεόδωρος Ζήσης: ΦΥΣΙΚΟ ΚΑΙ ΗΘΙΚΟ ΚΑΚΟ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΟ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ.


Πρωτοπρεσβύτερος Θεόδωρος Ζήσης

Ὁμότιμος Καθηγητὴς Θεολογικῆς Σχολῆς Α.Π.Θ.

 Αποτέλεσμα εικόνας για το κακο φυσικο και πνευματικό

 

ΦΥΣΙΚΟ ΚΑΙ ΗΘΙΚΟ ΚΑΚΟ

ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΟ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ

 
Εἰσαγωγική ἐπικαιροποίηση

 

Οἱ μεγάλες φυσικές καταστροφές, λόγῳ τῆς ἀναστάτωσης πού προκαλοῦν στήν λειτουργία τῶν φυσικῶν νόμων ἡ ἀκόρεστη πλεονεξία  καί ἡ ὑπερεκμετάλλευση τῶν φυσικῶν πόρων τῆς γῆς, πλήττουν πλέον πολύ συχνά τόν πλανήτη, τώρα δέ καί τήν Ἑλλάδα, ἡ ὁποία μέχρι τώρα ἐσκέπετο ἀπό τόν Θεό καί εἶχε «εὐκρασίαν ἀέρων, εὐφορίαν τῶν καρπῶν τῆς γῆς καί καιρούς εἰρηνικούς», ὅπως εὔχεται καί ζητεῖ καθημερινά ἡ Ἐκκλησία στίς προσευχές της.

Φαίνεται ὅμως ὅτι ἡ ἁμαρτία, τό ἠθικό κακό, πλεονάζει πλέον καί στήν Ἑλλάδα, ἐνισχυμένο ἀκόμη καί μέ ἀνήθικους νόμους, πού ψηφίζονται ξεδιάντροπα ἀπό τήν ἑλληνική Βουλή, πού γιά πρώτη φορά ἔφθασε σέ τέτοιο σημεῖο ἠθικῆς καταπτώσεως. Καί ἐπειδή κύριος τῆς πορείας τοῦ σύμπαντος κόσμου, δημιουργός καί προνοητής εἶναι ὁ Θεός, μέ τήν ἐπίβλεψη τοῦ ὁποίου λειτουργοῦν οἱ φυσικοί νόμοι, καί στή θέληση τοῦ ὁποίου ὑποτάσσεται ἡ κτίση, εἶναι χρήσιμο καί ἐπωφελές νά γνωρίζουμε γιατί ἐπιτρέπει ὁ Θεός τίς ποικίλες φυσικές καταστροφές, πλημμύρες, πυρκαγιές, ξηρασίες, ἀσθένειες κ.ἄ. Γι᾽ αὐτό ἀναδημοσιεύ-ουμε, λόγῳ ἐπικαιρότητος, παλαιά μελέτη μας γιά τή σχέση φυσικοῦ καί ἠθικοῦ κακοῦ.

1. Ἡ ἱστορία κατευθύνεται ἀπό τό Θεό

 

Κατά τήν χριστιανική διδασκαλία στορία κατευθύνεται πό τό Θεό, ποος, φο δημιούργησε τόν κόσμο, δέν τόν φησε στήν τύ­χη του λλά προνοε γι᾽ ατόν, ς σοφός συντηρητής καί κυβερνήτης. πρόνοια το Θεο γιά τόν κόσμο εἶναι βασικό δόγμα τῆς Ἐκκλησίας, τό ποο σέ μβριθῆ καί σοφά συγγράμματα προέβαλαν καί νέπτυξαν ο Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, γιά νά ντιμετωπίσουν λλες σχετικές διδασκαλίες, πού προσπαθοσαν νά ξηγήσουν τήν ὕπαρξη το κακο, ποδίδοντάς το σέ δράση νεξάρτητης πό τό Θεό ρχῆς στήν ε­μαρμένη καί στήν τύχη.

Προϊόν τῆς γαθότητος καί τῆς σοφίας το Θεο κόσμος παρου­σιάζεται ὡς ξοχο δημιούργημα, ὡς καλός λίαν, μέ παραδειγματική τά­ξη καί ἁρμονία στή λειτουργία καί το σύμπαντος καί τν πί μέ­ρους, πό τόν στρικό κόσμο μέχρι καί τό πιό φτωχό λουλουδάκι καί τό πιό σημο ζωύφιο. Ἀκραα σημεα τῆς κοσμικῆς ατῆς πορείας εἶ­­ναι δημιουργία το κόσμου, πού περιγράφεται στό πρῶτο βιβλίο τῆς Ἁγίας Γραφῆς, στή Γένεση, καί δευτέρα νδοξη παρουσία το Xριστο, πού παρουσιάζεται στό τελευταο βιβλίο της, στήν Ἀποκάλυψη.

Tά πρῶτα καί τά σχατα το κόσμου, ρχή καί τό τέλος, πρω­­τολογία καί σχατολογία, μαζύ μέ τίς νδιάμεσες σωτηριώδεις ­νέργειες το Θεο, πού συνιστον τό μυστήριο τῆς Θείας Oἰκονομίας, ­πό τή Γένεση μέχρι τήν Ἀποκάλυψη, κτυλίσσονται βάσει ἑνός σχε­δίου ψογα καί σοφά καταρτισμένου, πού δηγε τελικά στήν ξοδο ­πό τόν χρόνο καί τήν στορία, κβάλλει στήν αἰωνιότητα.

Ὁ καλός λίαν κόσμος, πως ξῆλθε πό τά χέρια το δημιουργο, στόν ποο λα ἦσαν λαμπρά καί ξαίσια, καί δέν πῆρχε σημάδι ­σθε­νείας καί δυναμίας, κατά παραχώρηση το Θεο παραδόθηκε στήν σθένεια καί στή φθορά· βρύει κάνθας καί τριβόλους, παναστατε καί ξεγείρεται, παλιώνει καί γηράσκει, προσαρμοζόμενος στήν νέα κα­τάσταση τῆς ἁμαρτίας καί τῆς φθορς πού εἰσήγαγε νθρωπος στήν στορία μέ τήν ἑκούσια πομάκρυνσή του πό τό Θεό, πού πέ­φερε τήν πνευματική του λλοτρίωση. Ἡ κτίση κτοτε συστενάζει καί συνωδίνει1, γιά νά θυμηθομε, τόν μεγάλο διδάσκαλο καί στορικό τῆς σωτηρίας το νθρώπου καί το κόσμου, τόν πόστολο Παλο. Ὁ κόσμος ξακολουθε νά ποτελε ντικείμενο τῆς προνοίας καί τῆς ­γάπης το Θεο, ποος παιδαγωγικά προσαρμόζει τό σχέδιό του γιά νά ξουδετερώσει τόν νέο παράγοντα τῆς ἁμαρτίας καί το κακο. Ἐνεργε μως καί δρ συνεργιακά, γιατί δέν θέλει νά καταργήσει τήν λευθερία το νθρώπου, στήν ποία ὀφείλεται μφάνιση το κα­κο καί ναταραχή στίς σχέσεις νθρώπων καί κόσμου. Ἡ κβαση πάντως καί φαρμογή το σχεδίου δέν πρόκειται νά νατραπον, ο­τε θά παραμείνει νθρωπος διά παντός δέσμιος στήν παροσα κα­τά­σταση το κόσμου, νακυκλούμενος μέσα στόν τέρμονα κύκλο τῆς στορίας, πως βλέπουν καί ξηγον τά πράγματα πολλοί λληνες φιλόσοφοι καί παλαιοί καί νέοι διανοούμενοι, ἰδεαλιστές καί λιστές, πού μεταβάλλουν τόν νθρωπο σέ αἰώνιο δεσμώτη ἑνός κλειστο καί αἰ­ώνια παναλαμβανόμενου κύκλου σέ βουλο μόριο τῆς λειτουρ­γίας τν κυττάρων καί τν φυσικῶν τους συναρτήσεων2. Ὁ νθρωπος καθορίζει λεύθερα πό τώρα τήν συμμετοχή τόν ποκλεισμό του ­πό τήν καινή κτίση, πό τούς καινούς ορανούς καί τήν καινήν γῆν, πού θά ποτελον τήν ξοδο πό τήν προσωρινή κατάσταση τῆς φθο­ρς, το θανάτου, το κακο, τν δεινῶν καί τν θλίψεων, πως ρα­μα­τίσθηκε ατήν τήν ξοδο γιος Ἰωάννης Θεολόγος καί Eαγ­γελιστής στό ερό νησί τῆς Ἀποκαλύψεως, στήν Πάτμο· «Καί εἶδον ο­ρανόν καινόν καί γῆν καινήν· γάρ πρῶτος ορανός καί πρώτη γῆ πῆλθαν, καί θάλασσα οκ στιν τι. Καί τήν πόλιν τήν ἁγίαν Ἱε­ρουσαλήμ καινήν εἶδον καταβαίνουσαν κ το ορανο πό το Θεο, τοιμασμένην ὡς νύμφην κεκοσμημένην τῷ νδρί ατῆς. Καί κουσα φωνῆς μεγάλης κ το θρόνου λεγούσης· ἰδού σκηνή το Θεο μετά τῶν νθρώπων, καί σκηνώσει μετ᾽ ατῶν καί ατοί λαοί α­το σονται, καί ατός Θεός μετ᾽ ατῶν σται· καί ξαλείψει πν δά­κρυον, κ τῶν ὀφθαλμῶν ατῶν, καί θάνατος οκ σται τι, οτε πέν­θος οτε κραυγή οτε πόνος οκ σται τι· τι τά πρῶτα πῆλθον»3.


2. Θεομηνίες - Oἰκολογικό πρόβλημα

 

λόγιστη καταστροφή το περιβάλλοντος μέ λες της τίς συν­έπειες καί λες της τίς προεκτάσεις ντάσσεται θεολογικά καί πνευ­ματικά στόν κόσμο τῆς μαρτίας καί τῆς πτώσεως· πως συχνά χει το­νισθῆ ποτελε πνευματικό πρόβλημα4. Ὁ κόσμος καί τό περιβάλλον πη­ρεά­ζονται πό τήν συμπεριφορά το νθρώπου· λειτουργον σορ­ροπημέ­να, ρμονικά καί ερηνικά μέ χρήστη καί διαχειριστή πνευματικά σορ­ροπημένο νθρωπο, παναστατον μως καί ξεγείρονται ναν­τίον το μπαθος καί κακο νθρώπου, πού χει χάσει τήν πνευματική εστάθεια καί ἰσορροπία. Ἡ Ἁγία Γραφή καί πατερική παράδοση, ἰδιαίτερα στίς διηγήσεις τν Γεροντικῶν, εἶναι γεμτες ­πό πα­ραδείγματα ἁγίων καί σκητν, μπροστά στούς ποίους κτί­ση, ­κόμη καί γρια καί πικίνδυνα ζῶα καί θηρία, λιοντάρια καί φίδια, πακούουν καί πειθαρχον πειθήνια. Ὁποιαδήποτε ἑπομένως φροντίδα γιά τήν διάσωση καί κεραιότητα τῆς δημιουργίας θά πα­ραμείνει τελέσφορη, ν δέν πιδιωχθε πνευματική διάσωση καί πνευματική ­κεραιότητα το νθρώπου. Eἶναι βέβαιο πώς σα­δήποτε προγράμματα προστασίας το περιβάλλοντος καί ν κπονηθον πό εἰδικούς καί σοφούς περιβαλλοντολόγους καί σαδήποτε χρήματα καί ν δαπανηθον, δέν πρόκειται νά ναστρέψουν τήν οἰκολογική καταστροφή, ν δέν κτυ­πηθε τό κακό στή ρίζα του, ν δέν πάρξει ριζική λλαγή νο­οτροπίας, ὡς πρός τήν χρήση καί διάθεση τν ­γαθῶν το κόσμου, ὡς πρός τήν ν­θρώπινη οσία καί τίς πνευματικές προτεραιότητες, ὡς πρός τό τί πρά­γματι εἶναι κακό καί τί φαίνεται ἁπλῶς ὡς κακό, λλά δέν εἶναι.

Ἀκούγοντας κανείς τόν τελευταο καιρό τίς νησυχίες καί τήν ­γωνία μπροστά στά προβλεπόμενα καί πιθανολογούμενα δεινά πό τήν οἰκολογική κρίση, τό φαινόμενο το θερμοκηπίου καί τήν τρύπα το ὄζοντος, τίς λλαγές τν κλιματολογικῶν συνθηκῶν, τίς ξηρασίες, τίς πλημμύρες, τή μόλυνση τν δάτων στίς θάλασσες καί στούς πο­ταμούς, τίς ν πολλος νίατες σθένειες το καρκίνου καί το aids καί τήν παγκόσμια κστρατεία πρός ποτροπήν ατν τν κακῶν, ­χει τήν αἴσθηση τι λα γίνονται καί ντιμετωπίζονται καί παίζονται κτός γηπέδου, κτός παιδις, σέ χῶρο κατάλληλο καί πρόσφορο, πιχειρεται ντιμετώπιση τῆς σθενείας ὄχι μέ θεραπευτικά μέσα, λλά μέ νακουφιστικά καί παυσίπονα.

Πρό παντός μως διαπιστώνει τι ντιμετώπιση γίνεται μέ τε­λεία γνόηση το παρελθόντος, σάν νά μφανίζονται γιά πρώτη φορά στή γῆ πλημμύρες καί κατακλυσμοί καί σεισμοί καί σθένειες καί θά­νατος. νας νέος τύπος νθρώπου, κκοσμικευμένος σέ λα, χωρίς σχέ­ση μέ τόν Θεό καί τήν Ἐκκλησία, πού θεωρονται παρωχημένες ν­­νοιες, μέ πόλυτη μπιστοσύνη στήν πιστήμη καί στήν τεχνολογία, σέ πίπεδο προμηθεϊκῆς ὕβρεως, καί κόρεστη πληστία καί βουλιμία στήν πόλαυση τν λικῶν γαθῶν, παρακολουθε μέ μηχανία τά το περιβάλλοντος, δυνατώντας νά λέγξει τήν κατάσταση, χωρίς πάν­­τως διάθεση σπουδῆς το παρελθόντος καί τῆς παραδόσεως, ­πιστρ­­­ο­­φῆς στίς πνευματικές ρίζες καί πανατοποθετήσεως το προ­βλήματος στίς ληθινές του διαστάσεις καί στίς πνευματικές του βά­σεις. Ἡ λη κα­­τάσταση μάλιστα μέ τήν λάχιστη συμμετοχή τῆς Ἐκ­κλησίας καί τή σμίκρυνση ξαφάνιση τῆς πνευματικῆς διαστάσεως το προβλήματος πα­ραπέμπει σέ παρατήρηση το M. Βασιλείου, ποος σέ σχετική μέ τό θέμα μας μιλία «Ἐν λιμῷ καί αχμῷ», σέ περίπτωση δηλαδή πού ταλαιπωρετο Καππαδοκία πό πενα καί ξηρασία, πευθυνόμενος σέ κάποιο πλούσιο πού στενοχωριόταν καί γωνιοσε γιά τήν ξηρασία, δέν μοίραζε μως πό τά πλούτη του γιά νά χορτάσει τούς πεινασμένους, λέ­γει τι δέν θά λυθε τό πρόβλημα τῆς ξηρασίας, κόμη καί ν Θε­ός πακούοντας στίς προσευχές κάποιου ἁγίου νθρώπου, πως ­κανε μέ τόν προφήτη λία, στείλει πλούσια βροχή γιά νά καρπίσει γῆ. Λύση το προβλήματος θά ἦταν λλαγή νοοτροπίας, μετάνοια, πόσπαση πό τήν προσκόλληση στά πολυμέριμνα κτήματα, στόν χρυσό καί στόν ργυρο καί στή δύναμή τους: «Tῷ παντί σου πλούτῳ ἕν νέφος πέργασαι· ὀλίγων ψεκάδων πινόησον πόρον· πειξον εἰς καρποφορίαν τήν γῆν· λσον τῷ περηφάνῳ καί σοβοντι πλούτῳ τήν συμφοράν»5.

Στό κείμενο μάλιστα ατό μέ τήν γνωστή πιστημονική του συγ­κρότηση καί λογοτεχνική του δύναμη πίσκοπος Καισαρείας περι­γρά­­­φει τήν φρικτή εἰκόνα τῆς γῆς καί τήν ταλαιπωρία τν νθρώπων ­πό τήν ξηρασία καί τήν λλαγή τν κλιματολογικῶν συνθηκῶν στήν περιοχή του, μία περιγραφή πού μπορε νά ποτελέσει πηγή καί γιά σους παρακολουθον πιστημονικά τίς λλαγές πού χουν ­­πέλθει στορικά στό κλμα καί στήν τμόσφαιρα: «Oρανόν ρῶμεν, ­­δελφοί, στεγανόν, γυμνόν καί νέφελον, στυγνήν μποιοντα τήν αἰ­­θρίαν ταύτην καί καταλυποντα τῇ καθαρότητι, ἥν λίαν πεθυμομεν τό πρῶτον, νίκα ν πί πολύ σκεπασθείς τος νέφεσι, ζοφώδεις ­μς καί νηλίους εἰργάσατο. Γῆ δέ καταξηρανθεσα εἰς κρον, ηδής μέν στιν ὀφθῆναι, στερα δέ πρός γεωργίαν καί γονος, εἰς σχίσματα δια­ῤῥαγεσα καί εἰς τό βάθος δεχομένη καταλάμπουσαν τήν κτνα. Πη­­γαί δέ μς πέλιπον πλούσιαί τε καί ένναοι, καί ποταμῶν με­γάλων δαπανήθη τά ρεύματα, παδες δέ ατά σμικρότατοι καταπε­ζεύ­ου­­σι καί γυνακες περαιονται μετά φορτίων τούς δέ πολλούς ­­­μῶν καί τό ποτόν πέλειψε καί ν πορίᾳ το ζῇν καθεστήκαμεν... Eἶδον τάς ρούρας καί πολλά κατεδάκρυσα τῆς καρπίας ατῶν· καί ­ξέχεα θρῆ­νον, πειδή μή ετός φ᾽ μς ξεχύθη. Tά μέν τῶν σπερ­μάτων πρό τῆς κβολῆς ξηράνθη, τος βώλοις τοιατα μείναντα οἷα τό ρο­τρον κρυψεν· τά δέ μικρόν προκύψαντα καί βλαστήσαντα, ­λε­­εινῶς πεμαράνθη τῷ καύματι... Ὁ χειμών οκ σχε τό σύνηθες ­γρόν μετά το ξηρο, λλά πσαν ἱκμάδα τῷ κρυστάλλῳ κατέδησέ τε καί πε­ξή­ρανεν, μοιρος δέ διετέλεσε καί νιφάδων καί ετῶν. Tό ­αρ πάλιν τό μέν ἕτερον μέρος τῶν ἰδιωμάτων δειξε, τήν θερμότητα λέ­γω· το δέ γρο τήν μετουσίαν οκ σχε. Καμα δέ καί κρυμός, και­νῶς περ­βάντα τούς ρους τῆς κτίσεως, καί κακῶς εἰς τήν καθ᾽ ­μῶ­ν συμφωνήσαντα βλάβην, το βίου καί τῆς ζωῆς τούς νθρώπους ­λαύνουσι»6.

Ἡ παράθεση ατο το κειμένου εἶχε σάν στόχο νά δείξει τι δέν ν­τιμετωπίζει γιά πρώτη φορά νθρωπότης οἰκολογικά προβλήματα καί καταστροφές. Ἀρκε νά πενθυμίσουμε κόμη τόν μεγάλο κατακλυσμό πί τῆς ποχῆς το Nῶε, πως καί τήν καταστροφή μέ φω­τιά τν Σοδόμων καί Γομόρων, στή θέση, πως πιστεύεται, τῆς Nεκρς Θα­­λάσσης μέ τήν συνήθη σύνθεση το νερο. Πολλές φορές μάλιστα ἴδιος Xριστός προφητεύει καταστροφές, ὡς σημεα τν καιρῶν7. Κατά τό πυρηνικό τύχημα το Tσέρνομπιλ, ταν πυρηνική νέργεια ­μόλυνε καί τήν τμόσφαιρα καί τά πόγεια ὕδατα, κπλαγήκα­με ­­λοι πό τήν ννοιολογική σύμπτωση το ὀνόματος Tσέρνομπιλ πρός τό ὄνομα το στέρος Ἄψινθος πού προκαλε στήν Ἀποκάλυψη τήν μό­­λυνση· «Καί τρίτος γγελος σάλπισε· καί πεσεν κ το ο­­­ρανο ­­στήρ μέγας καιόμενος ὡς λαμπάς καί πεσεν πί τό τρίτον τῶν ποταμῶν καί πί τάς πηγάς τῶν δάτων. Καί τό ὄνομα το στέρος λέγεται Ἄψινθος. Καί γένετο τό τρίτον τῶν δάτων εἰς ψινθον, καί πολλοί τῶν νθρώπων πέθανον κ τῶν δάτων τι πικράνθησαν»8.

Θά χρειαζόταν πολύς χρόνος γιά νά παρουσιασθον παρόμοια, ς τά ὀνομάσουμε, οἰκολογικά κείμενα καί μαρτυρίες. Ἡ χρησιμοποίη­ση πάντως γιά τόν χαρακτηρισμό λων ατν τν καταστροφῶν καί τν κακῶν τῆς λέξεως οἰκολογία, ντί τῆς λέξεως θεομηνία, πού χει σα­φῆ θρησκευτικό χρωματισμό, εἶναι νδεικτική τῆς τάσεως νά ντι­με­τωπισθον τά προβλήματα χωρίς θρησκευτικές καί πνευματικές συ­ν­αρτήσεις.

Ἡ Ἐκκλησία πάντως καί θεολογία ὀφείλουν ἑπόμεναι τος ἁγί­οις πατράσι, μέ γνώμονα τήν παράδοση καί τή στάση τν ἁγίων, νά πον τόν ἰδικό τους λόγο, πού θά διασώζει τήν λήθεια τῆς Ἀποκα­λύ­ψεως καί θά βοηθε στήν ριζική θεραπεία το κακο πού δέν εἶναι φυ­­σικό, λλά ἠθικό.

3. Φυσικό καί ἠθικό κακό

 

Ἐρχόμαστε τσι στήν βασική γιά τό θέμα μας διάκριση μεταξύ φυ­­σικο καί ἠθικο κακο, πού πάρχει στή διδασκαλία τν Πατέρων. Mέ τήν διάκριση ατή ο ἅγιοι προσπαθον νά προσανατολίσουν τή σκέ­­ψη μας πρός τή σωστή κατεύθυνση, νά μς βάλουν νά γωνιζόμαστε μέ­σα στό γήπεδο, ναντίον πραγματικο ντιπάλου, καί νά μή σκια­μα­­χομε καί γωνιομε καί νησυχομε γιά πράγματα καί θέματα πού δέν τούς ταιριάζει ὀνομασία το κακο, πως εἶναι ο φυσικές κα­ταστροφές καί ναστατώσεις, ο ρρώστιες καί θάνατος. Ὁ ἅγιος Ἰωάν­νης Δαμασκηνός, ποος συνοψίζει τόν 8ο αἰώνα τήν διδασκα­λία τν πρό ατο Πατέρων, λέγει τι λέξη κακό, κακία χει δύο ση­μασίες. Ἄλλοτε σημαίνει ατό πού εἶναι στή φύση του κακό, καί α­τό εἶναι κάθε τι πού εἶναι ντίθετο στήν ρετή καί στό θέλημα το Θε­ο. Σημαίνει μως καί ατό πού στήν αἴσθησή μας βιώνεται ὡς κα­κό καί πίπονο, δηλαδή τίς συμφορές καί τίς θλίψεις. Aτές φαινομενι­κά εἶναι κάτι κακό, στήν πραγματικότητα μως εἶναι καλές· χρη­σι­μοποιονται παιδαγωγικά πό τό Θεό γιά τήν πιστροφή καί σωτηρία τν νθρώπων· «Aὗται δέ τῷ μέν δοκεν κακαί εἰσι λγειναί τυγχάνουσαι, τῇ δέ ληθείᾳ γαθαί· πιστροφῆς γάρ καί σωτηρίας γίνονται τος συνιοσι πρόξενοι· ταύτας διά Θεο γίνεσθαί φησιν Γραφή»9.

Ξεκινον ο Πατέρες πό τήν φαινομενική ντίθεση νάμεσα στήν πρόνοια καί διακυβέρνηση το κόσμου πό τόν Θεό καί στήν ὕ­παρξη τν πολλῶν φυσικῶν κακῶν καί ναστατώσεων. Tί συμβαίνει ἆρά γε; Ἔπαυσε Θεός νά φροντίζει γιά τόν κόσμο, καί δηγεται ὡς κ τούτου στήν καταστροφή καί στήν κμηδένιση; Καί σήμερα δια­­κατεχόμαστε πό τήν ἴδια πορία· καί πειδή λειψε πίστη στήν πρόνοια το Θεο, πιχειρομε νά ποκαταστήσουμε τόν Θεό, νά ­πεισέλθουμε στίς δικές του ἁρμοδιότητες καί νά σώσουμε μες τόν κό­σμο, νῶ, ν μες μέναμε στά «φ᾽ μν», σ᾽ ατά πού εἶναι στίς δυνατότητες καί στίς εθύνες μας καί βελτιώναμε ἠθικά καί πνευ­ματι­κά τήν συμπεριφορά μας, δέν θά πῆρχε λόγος νά σχολού­μα­στε μέ τά οκ «φ᾽ μν», μέ τή σωτηρία το κόσμου καί τήν ­κε­ραιότητα τῆς δημιουργίας, πού τήν καταστρέφουμε μέ τήν πληστία καί τήν σπα­τάλη, μέ τήν ἁμαρτία, πού ποτελε καί τό μοναδικό καί ληθινό κα­κό, πως λέγει ἅγιος Ἰωάννης Xρυσόστομος, κφράζοντας τήν συμ­­φωνία τν Πατέρων· «Oδέν κακόν, ἁμαρτία μόνον»10. Πρό­κειται γιά μετάθεση εθυνῶν καί νεργειῶν πό τό προσωπικό πνευματικό πί­­πεδο, που εἶναι χῶρος κδηλώσεως τῆς λευθερίας το νθρώπου, στό κοσμικό πεδίο, στή λειτουργία το σύμπαντος, πού ποτελε χῶ­ρο κδηλώσεως τῆς προνοίας το Θεο. Καί νά θέλαμε νά κατα­στρέ­ψουμε τόν κόσμο, δέν μπορομε, ν δέν τό πιτρέψει Θεός, ­ποος μόνος μπορε νά πεισέλθει στή λειτουργία τν νόμων τῆς φύ­σεως καί νά προκαλέσει σύγχυση καί ναστάτωση καί μεγάλες κα­ταστροφές. Ὑπάρχει λλωστε ρητή διαβεβαίωση το Θεο πρός τόν Nῶε τι δέν πρόκειται νά παναληφθε μετά τόν κατακλυσμό παρομοίας κτάσεως καταστροφή· «λλά μέχρι τῆς συντελείας το αἰῶνος κίνητος σται τούτων λειτουργία», πως παρατηρε ἅγιος Ἰωάννης Xρυσόστομος11.

Δέν παυσε Θεός νά προνοε καί νά φροντίζει γιά τόν κόσμο. Ἐξακολουθε νά χει τήν ἴδια δύναμη λλά καί τήν ἴδια γάπη καί φιλανθρωπία. Ἄν παυε νά γαπ τούς νθρώπους, θά μποροσε μέ­χρι τώρα νά εἶχε καταστρέψει τόν κόσμο. Ἡ ὕπαρξη τν φυσικῶν κα­κῶν καί συμφορῶν δέν ναιρε τήν πρόνοια το Θεο· πιτρέπει ἴ­διος τήν μφάνισή τους, γιατί παιδαγωγικά λειτουργον πρός τό συμ­φέρον το νθρώπου· νακόπτουν τόν γωϊσμό καί τήν παρση καί βοηθον στό νά ποσπασθε πό τά λικά καί πρόσκαιρα καί νά φροντίσει γιά τά πνευματικά καί αἰώνια12. Ὁ Θεός λλωστε μς ­χάρισε τήν ζωή, ὄχι γιά νά μπλακομε στίς βιωτικές μέριμνες καί νά χάσουμε τόν προορισμό μας μέσα στήν νεση, στήν πολυτέλεια καί στήν τρυφή, λλά ξιοποιώντας τόν «καιρόν», τήν εκαιρία ατή, νά κατορθώσουμε νά μοιωθομε πρός τόν Θεό κατά τόν τῆς ρετῆς λόγον καί νά πιτύχουμε τήν εἴσοδό μας στήν αἰωνιότητα. Ἀληθινός νθρωπισμός καί πολιτισμός δέν εἶναι τά ξωτερικά γνωρίσματα, λλά σωτερική πνευματική καλλιέργεια.

Στήν πιτυχία ατν τν πνευματικῶν στόχων βοηθον πολύ τά θεωρούμενα πό τούς νθρώπους ὡς κακά, ο θεομηνίες, ο σθέ­νειες, θάνατος. Eἶναι κλασσική διατύπωση το M. Βασιλείου· «Διά τατα νόσοι πόλεων καί θνῶν, έρων αχμοί καί φορίαι γῆς καί α κατά τόν βίον ἑκάστῳ τραχύτεραι περιπτώσεις τῆς κακίας τήν αὔξησιν περικόπτουσαι. Ὥστε τά τοιατα κακά παρά Θεο γίνεται, τῶν ληθινῶν κακῶν τήν γένεσιν ξαιροντα. Αἵ τε γάρ κατά τό σῶμα κα­κώσεις, καί τά κτός πίπονα, πρός ποχήν τῆς ἁμαρτίας πινενόηνται. Ἀ­ναιρε τοίνυν τό κακόν Θεός, οχί δέ τό κακόν κ το Θεο· πεί καί ἰατρός ξαιρε τήν νόσον, λλ᾽ οχί νόσον μβάλλει τῷ σώματι»13. Tά ατά παναλαμβάνει καί ἅγιος Ἰωάννης Xρυσόστομος· «Tοτον δή­ μοι διατηρετε τόν λόγον, καί πεπηγώς εί παρ᾽ μν στω καί ­κί­νητος, τι οκ εεργετῶν μόνον, λλά καί κολάζων γαθός στι καί φιλάνθρωπος Θεός· καί γάρ α κολάσεις ατο καί α τιμωρίαι μέ­γιστον εεργεσίας μέρος, μέγιστον προνοίας εἶδός εἰσιν. Ὅταν οὖν ἴδῃς λιμούς γενομένους, καί λοιμούς, καί αχμούς, καί πομβρίας, καί έρων νωμαλίας λλο τι τῶν τοιούτων τῶν κολαζόντων τήν ν­θρω­πίνην φύσιν, μή δυσχεράνῃς μηδέ ποδυσπετήσης, λλά προσ­κύνησον τόν ποιοντα, θαύμασον ατόν τῆς κηδεμονίας. Ἐκενος γάρ στιν τατα ποιῶν, καί τό σμα κολάζων, ἵνα τήν ψυχήν σωφρονίσῃ»14.

 

Ἐπίλογος

 

Σέ τέτοια μεγάλη, κατ᾽ νθρωπον, συμφορά βρέθηκε κάποτε καί ἅγιος Γρηγόριος Θεολόγος. Tαξείδευε μέ πλοο πό τήν Ἀλεξάνδρεια στήν Ἀθήνα. Σχεδόν μέσως μετά τόν πόπλου συνάντησαν φοβερή θαλασσοταραχή, τέτοια, πού δέν εἶχαν ξανασυναντήσει λλη φορά στά πόλοιπα ταξείδια τους ο ναυτικοί το πλοίου. Ἐνῶ μως λοι φοβοντο τόν κοινό, τόν φυσικό θάνατο, πως φοβούμαστε τώρα ­λοι μπροστά στίς οἰκολογικές καταστροφές, Γρηγόριος θεωροσε ὡς φοβερώτερο τόν πνευματικό θάνατο· «Πάντων δέ τόν κοινόν θά­νατον δεδοικότων, τῆς ψυχῆς ἦν μοί φοβερώτερος. Ἐκινδύνευον γάρ θλιος πελθεν καί τέλεστος, ποθῶν τό πνευματικόν ὕδωρ ν τος φονικος ὕδασι»15. Ἡ πόσχεσή του νά φιερωθε στό Θεό, άν διασωθε, τηρήθηκε. Ἀπό τήν φυσική κείνη δοκιμασία, πό τή θεο­μηνία τῆς θαλασσοταραχῆς, Ἐκκλησία καί κόσμος κέρδισαν ἕναν μεγάλο ἅγιο καί οἰκουμενικό διδάσκαλο.

 

1. Pωμ. 8, 22: «Oἴδαμεν γάρ τι πσα κτίσις συστενάζει καί συνωδίνει χρι το νν».

2. Γιά τίς πόψεις ατές τν φιλοσόφων βλ. Θεοδώρου Zήση, Ἡ σωτηρία το νθρώπου καί το κόσμου, Θεσσαλονίκη 1992, σελ. 50ἑ.

3. Ἀποκ. 21, 1-5.

4. Βλ. σχετικῶς πρωτοπρ. Θεοδώρου Zήση, «Ὀρθοδοξία καί Oἰκολογία. Πατερικές θέσεις», Θεολογία 63 (1992) 719.

5. Ἐν λιμῷ καί αχμῷ 4, PG 31, 313.

6. Aτόθι 2, PG 31, 305.

7. Βλ. π.χ. Mατθ. 24,1ἑ.

8. Ἀποκ. 8, 10-11.

9. Ἔκδοσις κριβής 92, PG 94, 1193.

10. Eἰς Mατθ. Ὁμ. 59, 3, PG 58, 576: «Tό κακόν οδέν ἕτερόν στιν, λλ᾽ τό παρακοσαι Θεο».

11. Γέν. 8, 21-22· «O προσθήσω οὖν τι πατάξαι πσαν σάρκα ζῶσαν, καθώς ποίησα», Ἰω. Xρυσοστόμου, Eἰς Γέν. Ὁμ. 27, 4, PG 53, 245.

12. M. Βασιλείου, Ἐν λιμῷ καί αχμῷ 5, PG 31, 316.

13. Ὅτι οκ στιν αἴτιος τν κακῶν 5, PG 31, 337.

14. Πρός τούς λέγοντας τι δαίμονες τά νθρώπινα διοικοσιν 4, PG 49, 250-251.

15. Ἐπιτάφιος εἰς τόν ἑαυτο πατέρα 31, PG 35, 1024.